Чулоацамага гӀó

Хамхи

Мегавики материал
Юрт
Хамхи
Хамхера гӀалаш
Хамхера гӀалаш
42°49′20″ с. ш. 44°55′35″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар ЖӀайраха шахьар
Юрта хьисапе моттиг Хьули
Тархьари географии
Йиллай вай замал хьалха II—I эзаршу[⇨]
Лакхал 1230 м
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой ↘0[1] саг (2010)
Къамаш гӀалгӀай
Ди лелабераш бусалба
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Пошта индекс 386430
Код ОКАТО 26205805015
Код ОКТМО 26620450161
Хамхи (Россия)
Точка
Хамхи
Москва
Хамхи (Ингушетия)
Точка
Точка
Хамхи
Хамхи (ЖӀайраха шахьар)
0
Точка
Хамхи

Хамхи (эрс: Хамхи[⇨]) — гӀалгӀай шира пхьа (е кхаьлл). ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Хамхи улла лаьтта шийна тӀа юкъерча бӀаьшерий мура гӀалгӀай архитектуран гӀишлонаш а йолаш, тархьара-товшхала лоадам а болаш, паччахьалкхено лорадеш а дола лаьтта да. Административни лоархӀаш хилча Хамхи ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я[⇨]. Хамхой тайпан пхьа (е кхаьлл) я ер.

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Хамхи» оал[2]. Эрсий меттала а ишта язду: «Хамхи»[3][2]. Цун цӀерах хьахиннай Хамхой тайпан цӀи.

Статус

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Хамхи статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Хамхи ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[3][Д. 1].

Къаьстта лорадеш долча лаьттий хьакъехьа долча законашка диллача Хамхи ула моттиг «Ингушский» яхача заказниках а, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедниках а, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедниках а лоархӀаш я.


Архитектуран комплекс «Хамхи» региона лоадам бола товшхала тӀехьален  (эрс.) объект лоархӀаш я [Д. 2]. Цул совгӀа, комплекса юкъейоагӀа цхьайола гӀишлонаш юкъеяьхай ГӀалгӀай Мехка лоаман а лоамий хьалхашкарча а доакъон товшхала тӀехьален гучаяьхача объектий лаьрххӀа болча листама́, ма дарра аьлча белгалъяьккхай[Д. 3] (эрсий меттала):

  • «Жилые башни № 1-10 с. Хамхи»;
  • «Склепы № 1-3 с. Хамхи»;
  • «Святилище с. Хамхи»;
  • «Заградительная стена с. Хамхи».

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Хамхи[6]. Шаьрачара цигахьа ваха аьттув ба Шолжа-Пхье — Оалкам новкъа гӀолла (е Магас — СурхатӀе — Оалкам), дӀахо Эса чӀоже гӀолла Эса/ТӀаргама чукхийттаченга кхаччалца. Хамхи цунна юкъе улл Эса аьрда берда тӀа[7]. Хамхи уллача тархьаре хиннача шахьарах «Кхаькхале» оалаш хиннад, йоккхагӀа йолча кхаь кхаьлий хьамара дӀаяхай из цӀи: Аьге-Кхала, ТӀаргам, Хамхи.

Юрта хьисапеча моттига административни юкъ — Хьули а, шахьара административни юкъ — ЖӀайрах а лоаман ГӀалгӀайчен малхбузен даькъа тӀа яд, 10,5 а 19,5 а километр гаьна. Гарга яда пхьанаш я: Аьге-Кхала, ТӀаргам, Хайрах, Кхаьхк, ЦӀувте[7].

Форда тӀехенал лакхал я — 1230 метр[7].

Сахьата оаса

Хамхи, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[8].

Тархьар

Хамхе доазон тӀа коръяьй мегалитически циклопически Ӏеченех диса цхьацца хӀамаш, уж Ӏеченаш ехк вай замал хьалха II—I-ча эзаршерга[9].

Шира тархьархо-географ хиннача Страбонс хьоахабаь хинна «хамекиташ» хамхера нах хила безаш ба яхаш хиннаб В. Б. Виноградов а, К. З. Чокаев а, Е. И. Крупнов а, «хамекиташ», «хамхети» яхача дешаех «хамхой», «хамхой лаьтта» аьнна маӀан а доаккхаш[10][11]. Цхьабакъда кхыча Ӏилманхоша цар эрш къоабалъяьяц[12][13].

Хамхи йоазонгахьа XVIII бӀаьшера шоллагӀча даькъе а хьоахаяь хила мег. 1771—1774 шерашка цӀихеза немций Ӏилманхо И. А. Гюльденштедт Кавказера къамаш а буне а тохкаш хиннав. Цу юкъа ГӀалгӀайче а вена хиннав из. Ангушти Шолхии округех («Большие Ингуши», «Малые Ингуши» яхача областех[14]) лаьца яздеш, царех дӀа а тохаш массайтта пхьанаш белгалйоаккх цо, царех цаӀ «Хамха» аьнна[15].

Хамхера ишкол, 1930-гӀа шу

Хамхе россе паччахьий администраце канцеляри хьайийлача XIX бӀаьшера шоллагӀча даькъе тӀема а статистически а каьхаташ тӀеи кавказтахкара литературеи Кхаькхалой шахьара цӀи хийцай, «Хамхе шахьар» («хамхинцы») аьнна дӀахьаяьржай. Цу шахьара юкъ а хиннай Хамхи.

1944-ча шера гӀалгӀай къам мехках доаккхача хана Хамхе а кхыча йистерча кхаьлашка а бахаш хинна нах гул а баь ишколе чутоӀа а баь боагабаь боабаьб. Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьчул тӀехьагӀа Хамхе кхы саг чувайтавац, Ӏаьдало дийхка хиннад из. Цу хана денз хӀанз а пхьа яьсса латт.

Бахархой

Бахача наьха дукхал
1926[16]2010[1]
17↘0

Инфраструктура

ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Хамхе[17].

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. ↑ Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
  2. ↑ ЕГРОКН  (эрс.) чу яьккхай ГӀалгӀай Мехка Доалчен 30.06.2015 шера баьча № 106 йолча чӀоагӀама кӀийлен тӀа[4].
  3. ↑ Листама́ юкъеяьккхай ГӀалгӀайчен товшхала тӀехьаленна урхален 2016 оагӀой бетта 23-ча дийнахьа даьккхача № 17 йолча амарца, укх номерашца: № 2214–2228[5].

Бовхамаш

  1. ↑ 1,0 1,1 Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
  2. ↑ 2,0 2,1 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 44.
  3. ↑ 3,0 3,1 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
  4. ↑ Объекты культурного наследия Республики Ингушетия, включенные в ЕГРОКН. pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (7.10.2020). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026. Архиваци яьй 16.06.2023.
  5. ↑ Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон. pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (25.11.2021). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026. Архиваци яьй 23.06.2025.
  6. ↑ Агиров, 2025, оа. 439.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Проект «Открытый Кавказ». Карта Горной Ингушетии. openkavkaz.com (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026.
  8. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  9. ↑ Чахкиев, 2003, оа. 103.
  10. ↑ Виноградов В. Б., Чокаев К. З. Древние свидетельства о названиях и размещении нахских племён // Археолого-этнографический сборник / Ответ. ред. В. Б. Виноградов. — ИЧИНИИ. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1966. — Т. VII. — С. 67. — 179 с. — (вып. 1). — 500 экз.
  11. ↑ Крупнов Е.И. Средневековая Ингушетия. — М.: Наука, 1971. — С. 28.
  12. ↑ Волкова, 1973, оа. 124.
  13. ↑ Л. И. Лавров. Историко-этнографические очерки Кавказа. Ленинград: «Наука», 1978, стр. 36—37.
  14. ↑ Волкова, 1974, оа. 160.
  15. ↑ Гюльденштедт, 2002, оа. 241.
  16. ↑ Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
  17. ↑ Карта села Хамхи сельского поселения Гули Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 12.02.2025.

Литература

  • Гюльденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг : [нем.] = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / von P. S. Pallas : полев. исслед / Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов. — РАН. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера). — СПб. : «Петербургское востоковедение», 2002. — 512 [или 507?] с. — [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.]. — 1000 экз. — ISBN 5-85803-213-3.
  • Броневский С. М.. Кисты (глава третья) // Новейшие географические и исторические известия о Кавказе (часть вторая) = Новѣйшія географическія и историческія извѣстія о Кавказѣ : моногр. — М. : В тип. С. Селивановского, 1823. — С. 151—186.
  • Волкова Н. Г.. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа : монгр. / Ответ. ред. Л. И. Лавров. — АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука (ГРВЛ), 1973. — 206 [2] с. — 1600 экз.
  • Волкова Н. Г.. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века : монгр. / Ответ. ред. В. К. Гарданов. — АН СССР. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука, 1974. — 276 с. : с 3 карт. — 2300 экз.
  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
  • Очерки истории Чечено-Ингушской АССР / Ответ. ред. Н. С. Смирнов. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1967. — Т. 1. — 316 с. — 4000 экз.
  • Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Минеральные воды : ФГУП «Издательство «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 144 с. — 2000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.

ТӀатовжамаш